Raport Nomady o wyzysku w agencjach pracy. Dwa spotkania, z instytucjami i z osobami migranckimi. To także sprawa Kalisza i Ostrowa

Redakcja relacje.news — Wed, 23 Sep 2026 15:20:00 +0200

W piątek i sobotę 18 i 19 września w Kaliszu odbyły się dwa spotkania o sytuacji pracujących osób migranckich w mieście i okolicach. Poprowadzili je Rocío Flores i Tomasz Bauer ze Stowarzyszenia NOMADA z Wrocławia, autorzy badania o pracy migranckiej w sektorze żywności, a spotkanie zorganizowało kaliskie Stowarzyszenie Multi.Art.

Piątek był dedykowany instytucjom. W relacji organizatorów wymienieni są przedstawiciele Państwowej Inspekcji Pracy, powiatowego urzędu pracy, Centrów Integracji Cudzoziemców w Kaliszu i Ostrowie Wielkopolskim, Rady Miasta i Urzędu Miasta Kalisza oraz lokalnych struktur politycznych. Rozmowa dotyczyła nieuczciwych warunków zatrudnienia, zaniżonych wynagrodzeń, nielegalnych potrąceń i uzależnienia od pracodawcy również w kwestii mieszkania, a pytanie, które organizatorzy zapisali jako najważniejsze, brzmiało: „jak takie problemy wyglądają w Kaliszu i okolicach i co możemy o nich wiedzieć jako lokalne instytucje i organizacje”.

W sobotę ci sami prowadzący zrobili warsztat dla samych osób migranckich, o bezpiecznym szukaniu pracy, rozpoznawaniu nieuczciwych ofert i tym, co można zrobić, gdy pracodawca łamie prawo. Organizatorzy napisali, że wiele sytuacji, które na pierwszy rzut oka wyglądały na indywidualne problemy uczestników, okazało się mieć wspólne źródła i podobny przebieg.

Raport nosi tytuł „Pracujące osoby migranckie w sektorze łańcucha dostaw żywności” i powstał w projekcie DignityFIRM, koordynowanym przez PICUM, europejską platformę współpracy na rzecz nieudokumentowanych migrantów, i finansowanym z programu Horyzont 2020. Autorami są Tomasz Bauer i Rocío Flores. Badanie prowadzono we Wrocławiu i organizatorzy spotkania zaznaczają, że nie jest ono diagnozą sytuacji w Kaliszu. Michocka zaznaczyła zarazem uczestnikom, że raport „może być jednak dobrym punktem odniesienia do dalszego przyglądania się temu, jak podobne mechanizmy funkcjonują lokalnie”, i poleciła im szczególnie rozdziały o zależności między pracą, mieszkaniem i statusem pobytowym.

Jeden wzorzec zatrudnienia

Badanie prowadzono metodą partycypacyjną: osoba z doświadczeniem migracyjnym i pracy bez uregulowanego statusu została przeszkolona jako badaczka, po czym moderowała rozmowy z innymi. Powstały dwie grupy. Kolumbijska liczyła 10 osób, w tym 4 kobiety. Druga, nazwana w raporcie międzynarodową, liczyła 6 osób z Turcji, Ukrainy, Angoli, Zimbabwe i Maroka. Wszystkie osoby w obu grupach miały za sobą okres pracy bez uregulowanego zatrudnienia.

Najczęstszą formą zatrudnienia była umowa zlecenia. Żadna z osób badanych nie dostała na początku umowy o pracę. Dokumenty bywały sporządzone w języku, którego pracownik nie znał, a zawierały klauzule o opłatach za „koszty obsługi”, karach za spóźnienie i chorobę oraz obowiązku pokrywania kosztów uszkodzonych narzędzi. Formalnie widniał w nich ośmiogodzinny dzień pracy; w relacjach uczestników powtarzają się zmiany po 12, czasem 14 godzin, sześć dni w tygodniu.

Stawki, o których mówili uczestnicy, to 15, 18 i 20 zł za godzinę. Minimalna stawka godzinowa przy umowie zlecenia wynosiła w 2024 roku 27,70 zł brutto od stycznia i 28,10 zł od lipca (rozporządzenie Rady Ministrów, Dz.U. 2023 poz. 1893). Po opłaceniu pokoju, dojazdów i jedzenia wielu uczestnikom zostawało poniżej 2 000 zł miesięcznie.

Kiedy praca trzyma mieszkanie i dokumenty

Mechanizm, który raport opisuje najdokładniej, polega na tym, że ta sama agencja kontroluje jednocześnie zatrudnienie, zakwaterowanie, dochód i przebieg procedury pobytowej. Za miejsce w pokoju dzielonym z pięcioma innymi osobami agencja potrącała 800 zł. Jedna z uczestniczek opisała siedem osób w jednym pokoju, inna to, że po utracie pracy musiała wyprowadzić się tego samego dnia. Kwatery bywały ulokowane poza zasięgiem komunikacji publicznej, sklepu i apteki.

Do tego dochodzi warstwa formalna. Uczestnicy opisywali potrącane składki zdrowotne, którym nie towarzyszyło zgłoszenie do ZUS, oraz procedury legalizacyjne, o których agencja zapewniała, że są w toku, choć wniosku nigdy nie złożono. Część osób dowiadywała się o swoim nieuregulowanym statusie dopiero przy kontroli Straży Granicznej. Korespondencja z urzędu szła na adres agencji albo poprzedniego pracodawcy, więc postępowanie bywało umarzane bez wiedzy zainteresowanego.

Raport opisuje osobno sytuację osób, które pracują legalnie, a nie wiedzą, czy ich pobyt jest uregulowany. Mają umowę, zgłoszenie do ZUS i odprowadzane podatki, ale nie mają potwierdzenia, że wniosek pobytowy w ogóle trafił do urzędu. Jeden z uczestników mówi wprost, że boi się pójść to sprawdzić, bo jeśli okaże się, że procedury nie ma, dostanie decyzję o wyjeździe.

Dlaczego nikt tego nie zgłasza

Żadna z osób badanych nie skorzystała z Państwowej Inspekcji Pracy. Raport wymienia cztery powody: obawę przed utratą statusu pobytowego, nieznajomość własnych praw, barierę językową oraz to, że umowy cywilnoprawne w dużej mierze pozostają poza zakresem kontroli inspekcji. Do tego inspekcja ma obowiązek informować Straż Graniczną o przypadkach pracy nieuregulowanej, co dla osoby wprowadzonej w błąd przez pośrednika oznacza, że zgłoszenie nadużycia grozi jej samej decyzją o zobowiązaniu do powrotu.

Rekomendacje kończące raport zaczynają się właśnie od tego punktu: zniesienia obowiązku zgłaszania przez inspekcję pracy osób pracujących nieregularnie do Straży Granicznej, wstrzymania sankcji wobec tych, których zatrudnienie stało się nielegalne z winy agencji, oraz obsługi w urzędach w językach, którymi mówią migranci. Dalej idą postulaty wzmocnienia nadzoru nad agencjami zatrudnienia i współpracy inspekcji ze związkami zawodowymi zrzeszającymi osoby migranckie. Przedstawiciele inspekcji pracy i powiatowego urzędu pracy siedzieli w piątek przy kaliskim stole, więc adresaci tych rekomendacji usłyszeli je bezpośrednio.

Prawo zacieśnia zależność od pracodawcy

Od 1 czerwca 2025 roku obowiązuje ustawa z 20 marca 2025 r. o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom. Jej art. 84 ustala karę grzywny za nielegalne powierzenie pracy cudzoziemcowi w przedziale od 3 000 do 50 000 zł, wcześniej górna granica była niższa. Art. 19 i 20 nakazują pracodawcy zgłosić w systemie teleinformatycznym, w ciągu siedmiu dni, że cudzoziemiec przerwał pracę albo zakończył ją przed upływem ważności zezwolenia.

Raport ocenia ten kierunek ostrożnie: przy dużych agencjach taka grzywna może nie odstraszać, a szybsze raportowanie końca zatrudnienia uruchamia zegar, który biegnie przeciwko pracownikowi. Zgodnie z art. 121 i 123 ustawy o cudzoziemcach osoba z zezwoleniem na pobyt czasowy i pracę ma piętnaście dni roboczych na zawiadomienie wojewody o utracie pracy, a przesłanki cofnięcia zezwolenia są zawieszone przez trzydzieści dni od tej utraty, przy czym nie więcej niż raz w okresie ważności zezwolenia. Uzyskanie zezwolenia na pracę u zwykłego pracodawcy trwa zwykle dłużej, a jeden z uczestników badania podsumował tę nierównowagę liczbami: agencja dostaje zezwolenie w dwa tygodnie, zwykła firma potrzebuje czterech miesięcy.

Równolegle Ministerstwo Rozwoju i Technologii przygotowało w pakiecie deregulacyjnym zapis, zgodnie z którym pracodawca odpowiadałby za nielegalne zatrudnienie cudzoziemca wyłącznie przy działaniu umyślnym. Opisała to OKO.press, cytując zarówno Inicjatywę Pracowniczą, jak i prawnika Nomady, według którego duzi pracodawcy bez trudu mogą sprawdzić dokumenty osób pracujących na ich terenie.

Na ten sam mechanizm zwracała uwagę Partia Razem, których przedstawiciele struktur terenowych w Kaliszu również uczestniczyli w spotkaniu, w stanowisku wobec rządowej strategii migracyjnej z 21 października 2024 roku. Partia pisała wtedy o „problemie nieuczciwych pośredników i agencji pracy tymczasowej, które wykorzystują luki w systemie wizowym” oraz o „wypychaniu migrantów na umowy śmieciowe, czy to przez agencje pracy, czy to przez platformy usługowe”, i stawiała tezę, że „stanowcze i uniwersalne egzekwowanie prawa pracy jest najlepszą ochroną nie tylko zagranicznych, ale i polskich pracowników”. We wcześniejszym stanowisku z 13 sierpnia 2024 roku partia postulowała ścisłe sankcje wobec pracodawców zatrudniających migrantów na nielegalnych warunkach.

Ilu migrantów zarobkowych jest w Kaliszu

W ZUS na koniec czerwca 2026 roku było 1,34 mln ubezpieczonych cudzoziemców, o 8,2 proc. więcej niż rok wcześniej. Najliczniejsi pozostają obywatele Ukrainy, których jest 901 tys., i Białorusi ze 143,9 tys. Najszybciej rośnie jednak dokładnie ta grupa, którą badała Nomada: Kolumbijczyków przybyło w rok o jedną trzecią, z 17,7 tys. do 23,2 tys., co przesunęło ich na czwarte miejsce. Regionalna rzeczniczka ZUS Katarzyna Krupicka podała przy okazji danych za lipiec, że wśród ubezpieczonych cudzoziemców 56,2 proc. stanowią pracownicy, a 36,6 proc. osoby na umowach agencyjnych, zlecenia lub o świadczenie usług.

Lokalne liczby zebrały Fakty Kaliskie w maju 2025 roku, na podstawie danych magistratu i powiatowego urzędu pracy. Na pobyt stały lub czasowy zameldowanych było wtedy w Kaliszu około 1 200 cudzoziemców, z czego cztery piąte stanowili obywatele Ukrainy. Cudzoziemcami było 924 z 14 988 uczniów kaliskich szkół. Od początku roku do maja urząd pracy przyjął 338 oświadczeń o powierzeniu pracy, w tym 261 dla obywateli Ukrainy, 49 dla Białorusi, 16 dla Mołdawii, 10 dla Gruzji i 2 dla Armenii, oraz 181 wniosków o zezwolenie na pracę sezonową, z czego 134 dla Ukrainy, a pozostałe między innymi dla Filipin, Pakistanu, Kolumbii, Indonezji, Egiptu i Azerbejdżanu.

Skalę widać także po instytucji powołanej do obsługi migrantów. Kaliskie Centrum Integracji Cudzoziemców przy Nowym Świecie 13 działa od marca 2022 roku jako filia sieci prowadzonej przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Poznaniu. Jak podało Radio Poznań 14 września 2026 roku, z jego pomocy skorzystało dotąd 700 obcokrajowców, a lista krajów pochodzenia obejmuje Ukrainę, Kolumbię, Białoruś, Wenezuelę, Egipt, Kubę, Armenię, Turcję, Indie, Tanzanię i Brazylię. Centrum prowadzi kursy polskiego, poradnictwo prawne i psychologiczne oraz doradztwo zawodowe, jest jednym z sześciu takich miejsc w Wielkopolsce i ma zapewnione finansowanie z funduszy unijnych do 30 czerwca 2029 roku. Jego dyrektor Grzegorz Grygiel opisał je jako miejsce, gdzie „migranci mogą uzyskać wszelkie informacje dotyczące poruszania się w Polsce”. Szóstą placówkę w województwie otwarto 14 lipca 2026 roku w Ostrowie Wielkopolskim, przy Kaliskiej 35a, po Poznaniu, Lesznie, Pile, Koninie i Kaliszu. Samorząd województwa uruchomił więc w ciągu czterech lat dwa punkty obsługi migrantów w dwóch sąsiadujących miastach aglomeracji kalisko-ostrowskiej.

Tysiąc dwieście zameldowanych i siedemset osób obsłużonych w centrum to dwie różne miary: pierwsza opisuje stan na dany moment, druga sumuje ponad cztery lata pracy placówki. Jeżeli je zestawimy to pokazują one jednak, że lista narodowości w Kaliszu jest dłuższa niż ta z ewidencji meldunkowej i z rejestru urzędu pracy. Turcja, Indie, Wenezuela, Kuba, Tanzania i Brazylia nie pojawiają się w żadnym z dwóch zestawień urzędowych, a w kartotece centrum już tak. Osoby kierowane do pracy przez agencje mieszkają w kwaterach zbiorowych i zmieniają zakłady, więc rejestry, które wiążą człowieka z adresem albo z jednym pracodawcą, wychwytują ich najsłabiej.

Ten sam sektor i te same społeczności

Sektor, który badała Nomada, jest w Kaliszu i okolicach jednym z filarów gospodarki. W mieście działa zakład Nestlé Polska pod marką Winiary, zatrudniający według komunikatu firmy z 2021 roku blisko tysiąc osób. Sąsiedni powiat ostrowski opiera rolnictwo na hodowli drobiu i trzody: Wielkopolska Izba Rolnicza wymienia 140 ferm drobiu i cztery miliony sztuk, choć nie podaje, z którego roku pochodzą te dane. Łańcuch dostaw żywności, od fermy po zakład przetwórczy, przebiega dokładnie przez ten obszar, a raport dotyczy właśnie tego łańcucha.

Pokrywają się też społeczności. W grupach fokusowych Nomady siedzieli obywatele Kolumbii, Ukrainy i Turcji. Kolumbia figuruje w kaliskich wnioskach o pracę sezonową, Ukraina dominuje w oświadczeniach o powierzeniu pracy, a Turcja i Kolumbia są na liście krajów obsłużonych przez tutejsze centrum integracji. Te same państwa, te same ścieżki wjazdu i te same przepisy o zezwoleniach na pracę obowiązują w Kaliszu, Ostrowie i we Wrocławiu; różnią się nazwy agencji i zakładów.

Publiczne rejestry nie sięgają jednak do warunków zatrudnienia. Oświadczenie w urzędzie pracy mówi o konkretnym powierzeniu pracy, a nie o tym, kto organizuje zakwaterowanie i dojazd. Statystyk zatrudnienia przez agencje pracy tymczasowej w podziale na powiaty nikt nie publikuje, kontroli okręgowej inspekcji pracy w takim ujęciu również. Pytania, które raport pozwala zadać, brzmią więc lokalnie: kto kwateruje pracowników zakładów w Kaliszu i powiecie, na jakich umowach oni pracują, czy wiedzą, na jakim etapie jest ich procedura pobytowa, i do kogo mogą się zgłosić, gdy pracodawca przestanie płacić.

Kto się tym zajmuje na miejscu

Oba wrześniowe spotkania odbyły się w ramach projektu „Wspólna codzienność”, prowadzonego przez Multi.Art i współfinansowanego ze środków samorządu województwa wielkopolskiego. Partnerami było Centrum Integracji Cudzoziemców w Kaliszu oraz Zbigniew Judasz, pełnomocnik prezydenta Kalisza do spraw wielokulturowego dziedzictwa oraz mniejszości narodowych i etnicznych. Ten sam projekt obejmuje cykl „Jesteś na miejscu” z sesjami informacyjnymi o ochronie zdrowia, edukacji i prawach pracowniczych, tłumaczonymi na hiszpański i ukraiński.

Sobotni warsztat o prawach pracowniczych. Na slajdzie hiszpańskojęzyczne ogłoszenie o pracę na stanowisku cortador w zakładzie mięsnym, Kalisz, 19 września 2026. Fot. Tomasz Bąk

Na sobotnich zajęciach uczestnicy rozbierali konkretne ogłoszenia o pracę, w tym hiszpańskojęzyczne oferty z branży mięsnej, czyli z tego samego sektora, którego dotyczy raport.

Nomada działa od 2009 roku i w ciągu pół roku objęła według raportu różnymi formami wsparcia blisko 300 osób, w przeważającej części we Wrocławiu i okolicach. Prowadzi mieszkanie interwencyjne, pomoc prawną i asystę w kontaktach ze Strażą Graniczną, policją oraz urzędami wojewódzkimi. Powołała też w ramach Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Inicjatywa Pracownicza komisję zrzeszającą pracowniczki i pracowników z Ameryki Łacińskiej, która przygotowała wielojęzyczny poradnik o legalizacji pobytu i zatrudnienia, a w mediach społecznościowych występuje jako Sindicato de Trabajadores Latinoamericanos en Polonia.

W raporcie organizacja deklaruje gotowość do współpracy z innymi społecznościami migranckimi i buduje ogólnopolską sieć z podobnymi stowarzyszeniami, na razie ze Słupska i Warszawy. W podsumowaniu piątkowego spotkania Multi.Art przekazał uczestnikom bezpośredni kontakt do Tomasza Bauera. Kaliskie i ostrowskie instytucje mają więc opis mechanizmu wraz z rekomendacjami oraz adres organizacji, która takie sprawy prowadzi od kilku lat. Ludzie, których ten opis dotyczy, pracują tu już teraz.

Zdjęcia: Tomasz Bąk, materiały Stowarzyszenia Multi.Art.