Przedsiębiorcy dostali 4,5 mld zł ulgi w składkach. Etatowcy nie mają żadnej. Straty pokrywa budżet państwa

Redakcja relacje.news — Fri, 18 Sep 2026 13:03:20 +0200

Zakład Ubezpieczeń Społecznych podsumował wakacje składkowe po niespełna dwóch latach działania programu. Od 1 listopada 2024 roku do końca sierpnia 2026 roku przedsiębiorcy złożyli 3 mln 454 tys. wniosków o ulgę, a wartość przyznanych zwolnień sięgnęła blisko 4,5 mld zł. Pełnym albo częściowym zwolnieniem zakończyło się 3 mln 301 tys. postępowań.

Ulga obejmuje jeden wybrany miesiąc w roku i dotyczy wyłącznie składek za samego przedsiębiorcę: emerytalnej, rentowej, wypadkowej, dobrowolnej chorobowej oraz wpłat na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy. Składka zdrowotna i składki za pracowników zostają do zapłacenia. Wniosek może złożyć osoba prowadząca działalność, która ubezpiecza nie więcej niż dziesięć osób razem z sobą i której roczny przychód w jednym z dwóch ostatnich lat nie przekroczył 2 mln euro. Zwolnienie liczy się jako pomoc de minimis, więc wyklucza je wykorzystany wcześniej limit 300 tys. euro takiej pomocy w ciągu trzech lat.

Kto pokrywa rachunek

Za miesiąc objęty zwolnieniem składki i tak wpływają do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tyle że pokrywa je dotacja z budżetu państwa. Taką konstrukcję wprowadziła ustawa z 9 maja 2024 roku o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, obowiązująca od 1 listopada 2024 roku. Konto ubezpieczonego zapisuje ten miesiąc tak, jakby składka wpłynęła od przedsiębiorcy, a prawo do świadczeń biegnie bez przerwy.

Dotacja do FUS jest wydatkiem budżetu, pokrywanym z podatków i składek ogółu płatników. W tej grupie są też pracownicy etatowi, dla których ustawa nie przewidziała żadnego odpowiednika wakacji składkowych.

W dwa miesiące budżet dołożył około 230 mln zł

Ubytek po stronie budżetu nie rozkłada się równomiernie w czasie. Pod koniec czerwca 2026 roku, po dwudziestu miesiącach obowiązywania przepisów, ZUS podawał 4 265 566 788 zł przyznanych zwolnień przy 3 283 825 złożonych wnioskach. Na lipiec i sierpień przypadło kolejne około 170 tys. wniosków, a rachunek, który pokrywa budżet, urósł w tym czasie o około 230 mln zł.

Liczba wniosków nie mówi natomiast, ilu przedsiębiorców z ulgi skorzystało. Każdy uprawniony może wystąpić o nią raz w roku kalendarzowym, a program objął dotąd trzy takie nabory, więc ta sama osoba mogła złożyć wniosek trzykrotnie. ZUS nie publikuje liczby unikalnych płatników, którym przyznano zwolnienie, więc z opublikowanych danych nie da się odczytać, jaka część uprawnionych firm z wakacji składkowych korzysta.

Wyliczenie własne na podstawie danych ZUS z 29 czerwca i z 31 sierpnia 2026 roku: przyrost wartości zwolnień, czyli kwoty pokrywanej z budżetu, wynosi około 230 mln zł przy około 170 tys. nowych wniosków, a przeciętne przyznane zwolnienie jest warte około 1360 zł. Kwotę z sierpnia ZUS podaje w zaokrągleniu („blisko 4,5 mld zł”), więc wartości są poglądowe.

Cztery ulgi dla firmy, żadnej dla etatu

Wakacje składkowe są ostatnim ogniwem dłuższego ciągu ulg i tak je opisuje sam Zakład. W analizie Wydziału Planowania Funduszy z lutego 2026 roku ZUS wylicza po kolei: ulgę na start, czyli pierwsze sześć miesięcy bez ubezpieczenia i bez składek społecznych, składki preferencyjne liczone od 30 proc. minimalnego wynagrodzenia przez kolejne dwa lata, mały ZUS plus, czyli składkę od połowy dochodu przez 36 z ostatnich 60 miesięcy, i wreszcie wakacje składkowe. Zakład nazywa ten ciąg „ulgowym pasem startowym”, podaje, że korzysta z niego co trzeci przedsiębiorca, i szacuje, że firma założona w styczniu 2026 roku zapłaci do lipca 2031 roku o 109,4 tys. zł mniej składek, czyli o 73,5 proc. mniej, niż wynosiłyby one na zasadach ogólnych.

Pracownik etatowy nie ma w tym ciągu żadnego odpowiednika. Jego składki nalicza się proporcjonalnie do wynagrodzenia, od pierwszego dnia zatrudnienia i od pierwszej złotówki, bez okresu ulgowego i bez prawa do zadeklarowania niższej podstawy. Ta sama analiza pokazuje, dokąd prowadzi ta asymetria: ponad 99 proc. przedsiębiorców opłaca składki od najniższej dopuszczalnej podstawy, więc za pracownika zarabiającego powyżej 5 652 zł brutto miesięcznie, czyli 60 proc. prognozowanego na 2026 rok przeciętnego wynagrodzenia, do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wpływa więcej niż za przedsiębiorcę, bez względu na to, ile ten przedsiębiorca w danym miesiącu zarobił.

Poziom dochodów tej różnicy nie tłumaczy. Z raportu „Dobrowolne ubóstwo”, przygotowanego dla ZUS przez Janinę Petelczyc i Tomasza Lasockiego wynika, że statystyczny samozatrudniony osiąga „przeciętnie dwa razy większy dochód niż wynosi zarobek pracownika”, a średni dochód miesięczny w badanej próbie wyniósł blisko 13 tys. zł. W tych samych latach, od 2020 do 2022, podstawa wymiaru jego składki stanowiła średnio 46,7 proc. podstawy pracownika. Zadeklarowanie wyższej kwoty jest możliwe i prawie nikt tego nie robi: 99,18 proc. badanych nie wykazało podstawy wyższej niż minimalna.

Same ulgi też nie są równo skonstruowane pod względem tego, kto za nie płaci. Przy uldze na start, składkach preferencyjnych i małym ZUS plus niższa składka zmniejsza przyszłe świadczenie samego przedsiębiorcy, co ZUS zaznacza w analizie wprost: korzystanie z nich „przekłada się na niższe świadczenia z ubezpieczeń społecznych przysługujące przedsiębiorcy”. Wakacje składkowe wyjęto z tej logiki. Miesiąc bez wpłaty zapisuje się na koncie tak, jakby składka wpłynęła, więc emerytura zostaje nienaruszona, a rachunek zostaje po stronie budżetu. Pracownik, który przestaje płacić składki, takiej osłony nie dostaje: miesiąc urlopu bezpłatnego to miesiąc bez zapisu na koncie emerytalnym i bez dotacji, która by go zastąpiła.

Ryczałtowa składka została bez zmian

Problem, na który odpowiadają wakacje składkowe, wynika z budowy samej daniny. Składki przedsiębiorcy nie zależą od tego, ile w danym miesiącu zarobił: podstawę wymiaru ustala się od zadeklarowanej kwoty nie niższej niż ustawowe minimum, a obowiązek zapłaty istnieje także w miesiącu bez przychodu. Ustawa z maja 2024 roku tej zasady nie zmieniła. Wprowadziła coroczne, wnioskowe zwolnienie z jednego miesiąca, którego koszt przejął budżet.

Poziom samych składek daje budżetowi jeszcze jeden rachunek, rozłożony na dekady. Autorzy raportu dla ZUS wyliczają, że osoby, które rozpoczęły działalność po 1998 roku, mogą nie zgromadzić środków wystarczających do emerytury minimalnej nawet po trzydziestu latach prowadzenia firmy, a wyrównanie świadczenia do tej kwoty pokrywa budżet państwa na podstawie art. 87 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Najbardziej zagrożone są kobiety: w badanej próbie uzyskiwały 40 proc. niższe dochody niż mężczyźni, a niższy o pięć lat wiek emerytalny obniży ich świadczenie „o kolejne kilkadziesiąt procent”.

Dla finansów publicznych jest to zobowiązanie powtarzalne, bo ulga przysługuje w każdym kolejnym roku kalendarzowym. Publikowane dotąd podsumowania ZUS podają kwoty narastająco, od początku programu, bez rozbicia na lata budżetowe, więc z danych Zakładu nie wynika, ile wakacje składkowe kosztowały w samym 2026 roku.