Nawrocki zawetował ustawę o wykonywaniu wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Na wykonanie czeka 147 polskich spraw

Redakcja relacje.news — Thu, 15 Oct 2026 18:30:00 +0200

Od 2007 roku o tym, jak Polska wykonuje wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, decyduje zarządzenie nr 73 premiera, które powołuje międzyresortowy zespół przy MSZ. Zarządzenie jest aktem wewnętrznym, więc wiąże tylko administrację rządową. Sądu, prokuratury, Sądu Najwyższego czy samorządu do niczego nie zobowiązuje, choć to właśnie tam najczęściej leży przyczyna naruszenia, za które Strasburg skazuje Polskę. Ustawa, która miała tę lukę zamknąć, nie wejdzie w życie: 15 października prezydent Karol Nawrocki ją zawetował.

Rządowy projekt (druk nr 2271) Sejm uchwalił 4 września. Za głosowało 241 posłów, przeciw 161, a 38 wstrzymało się; przeciw głosowało 139 posłów PiS i wszyscy obecni posłowie Konfederacji, za koalicja rządowa, Lewica i troje posłów koła Razem. Senat przyjął ustawę bez poprawek 24 września.

Co ustawa zmieniała

Mechanizm był urzędniczy i mało efektowny, co w tym przypadku jest zaletą. Minister spraw zagranicznych miał wskazywać, który organ odpowiada za wykonanie konkretnego wyroku, także gdy jest to organ spoza rządu. Ten organ dostawał dwa miesiące na polskie tłumaczenie i streszczenie wyroku, trzy miesiące od jego uprawomocnienia na plan działań, a jeśli plan wymagał zmiany prawa, rok na projekt przepisów. Ustawa wprost nakładała na wszystkie podmioty publiczne obowiązek współdziałania i porządkowała wypłatę zadośćuczynień. Osobny rozdział dotyczył środków tymczasowych, czyli pilnych poleceń Trybunału wydawanych, zanim zapadnie wyrok.

Dlaczego rząd w ogóle się tym zajął, widać w liczbach z uzasadnienia projektu. Na koniec 2024 roku pod nadzorem Komitetu Ministrów Rady Europy było 147 polskich orzeczeń, rok wcześniej 131, w 2020 roku 89. W samym 2024 roku Trybunał wydał 85 orzeczeń niekorzystnych dla Polski i 39 korzystnych. Dwadzieścia osiem wyroków, czyli 21 proc. wszystkich polskich wyroków w nadzorze, czeka na wykonanie dłużej niż pięć lat, a najstarsze pochodzą z 2005 roku. Między 2011 a 2024 rokiem państwo wypłaciło skarżącym 57 256 528,03 zł słusznego zadośćuczynienia, w samym 2024 roku 7 250 366,10 zł.

Kogo dotyczą wyroki ze Strasburga

Prawica opowiada o Trybunale tak, jakby zajmował się wyłącznie sędziami i migrantami. Uzasadnienie projektu wymienia jednak zupełnie inne sprawy jako te, które wracają do Strasburga falami: przewlekłość postępowań sądowych i administracyjnych, przewlekłość tymczasowego aresztowania i łamanie praw osób osadzonych w więzieniach. Skargi powtarzalne, jak nazywa je MSZ, dotyczą problemów, które Trybunał opisał już wielokrotnie, a polskie państwo wciąż ich nie usunęło. Ktoś siedzi w areszcie dłużej, niż pozwala Konwencja, wygrywa w Strasburgu, dostaje zadośćuczynienie z budżetu, a sąd, który go tam trzymał, pracuje dokładnie tak samo jak wcześniej. Następna osoba przechodzi tę samą drogę.

To jest najtańszy dla władzy sposób traktowania praw człowieka: płacić z publicznych pieniędzy za skutki zamiast naprawiać przyczyny, które wymagałyby etatów w sądach, zmiany praktyki aresztowej i pieniędzy na więziennictwo. Ustawa nie dawała tych pieniędzy, ale ustanawiała urzędową ścieżkę od wyroku do zmiany prawa, z terminami i odpowiedzialnym organem. Z punktu widzenia osób bez zasobów, bez znajomości w ministerstwie i bez kancelarii, która przez dekadę będzie pilnować wykonania jednego wyroku, taka ścieżka ma znaczenie, bo przekłada orzeczenie ze Strasburga na obowiązek konkretnego urzędu w Polsce.

Cztery zarzuty prezydenta

Nawrocki uzasadnił weto tym, że ustawa „w sposób świadomy i celowy” nie przewiduje procedury na wypadek, gdy wyrok Trybunału jest sprzeczny z Konstytucją. Tyle że Konstytucja sama ten przypadek rozstrzyga. Jej art. 9 nakazuje przestrzegać wiążącego Polskę prawa międzynarodowego, a art. 91 daje ratyfikowanej umowie, a więc i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, pierwszeństwo przed ustawą, jeśli nie da się ich pogodzić. Na oba przepisy powołuje się uzasadnienie projektu. Autorzy projektu świadomie nie wpisali do niego furtki „nie wykonujemy, bo Konstytucja”, bo taka furtka zalegalizowałaby praktykę z czasów, gdy Trybunał Konstytucyjny Julii Przyłębskiej uznał art. 6 ust. 1 Konwencji za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim pozwala Strasburgowi oceniać wybór sędziów TK. Tym wyrokiem z 24 listopada 2021 roku (K 6/21) TK odpowiadał na przegraną przez Polskę sprawę Xero Flor.

Drugi zarzut dotyczy MSZ, które miało dostać „bezprecedensowy” wpływ na wymiar sprawiedliwości, w tym prawo żądania akt od sądów, Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego. W uchwalonym tekście art. 6 mówi o dostępie do akt albo ich odpisów „na zasadach i w trybie określonych w odrębnych przepisach” i wyłącznie po to, żeby przygotować informacje dla Trybunału i Komitetu Ministrów. Państwo, które jest stroną w Strasburgu, i tak musi tam przedstawić akta własnych spraw, bo Konwencja w art. 38 zobowiązuje je do współpracy z Trybunałem. Minister nie dostawał prawa do zmiany żadnego orzeczenia ani do wydawania poleceń sędziom.

Trzeci zarzut brzmi najgroźniej: automatyczne wykonywanie środków tymczasowych miałoby sparaliżować służby chroniące granicę. W praktyce środki tymczasowe wobec Polski dotyczyły rzeczy elementarnych. W sierpniu 2021 roku Trybunał nakazał Polsce zapewnić 32 Afgańczykom koczującym przy Usnarzu Górnym żywność, wodę, odzież, opiekę medyczną i, jeśli to możliwe, tymczasowe schronienie, zaznaczając, że nie oznacza to obowiązku wpuszczenia ich do kraju. Rzecznik Praw Obywatelskich pisał wtedy, że „żaden z tych środków nie został wykonany”, a pełnomocników, którzy próbowali dotrzeć do klientów, zatrzymały żandarmeria i policja. Paraliżem służb granicznych prezydent nazywa więc obowiązek podania wody ludziom w lesie. Ustawa zresztą przewidywała w art. 25 ust. 3 tryb, w którym organ może za pośrednictwem MSZ wnioskować do Trybunału o zmianę albo uchylenie środka tymczasowego, jeśli przemawiają za tym szczególne okoliczności.

Czwarty zarzut wydaje się najszczerszy. Prezydent pisze, że weto zatrzymuje próbę „stworzenia ustawowej ścieżki do podważania statusu polskich sędziów” i wyroków sądów krajowych. Chodzi o orzeczenia takie jak wyrok pilotażowy w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce z 23 listopada 2023 roku, w którym Trybunał jednogłośnie uznał, że Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego, obsadzona z udziałem upolitycznionej KRS, nie jest sądem w rozumieniu Konwencji. Wykonanie takiego wyroku wymaga zmiany prawa o KRS i o Sądzie Najwyższym, a ustawa o wykonywaniu orzeczeń dawała na to termin i wskazywała odpowiedzialnego. Nawrocki broni więc konstrukcji, którą zbudował PiS, a za jej utrzymanie zapłacą kolejne odszkodowania z budżetu i kolejne osoby, których sprawy rozstrzygają składy o wątpliwym statusie.

Gdzie w tym sporze stoi rząd

Weto ułatwia koalicji przedstawianie się jako obrońców Konwencji, ale jej własny rekord w sprawach granicznych jest słaby. W marcu 2025 roku Sejm uchwalił ustawę pozwalającą zawieszać przyjmowanie wniosków o azyl 386 głosami. Przeciw było wówczas 38 posłów, w tym Lewica i koło Razem, które wcześniej złożyło wniosek o odrzucenie projektu w całości. Ustawa o wykonywaniu orzeczeń nie odwróciłaby tamtej decyzji, a MSWiA nadal byłoby resortem, który wykonuje albo nie wykonuje środków tymczasowych wydanych w sprawach osób z granicy. Procedura z ustawy pomogłaby tylko tam, gdzie minister nadzorujący Straż Graniczną chce wyroki wykonywać.

Koło Razem poparło ustawę z tego samego powodu, dla którego głosowało przeciw zawieszeniu azylu: Konwencja chroni przede wszystkim tych, których państwo może najłatwiej skrzywdzić, czyli aresztowanych, więźniów, osoby czekające latami na wyrok i ludzi na granicy. Prezydent odrzuca mechanizm jej wykonywania w całości, bo przeszkadza mu w sprawie sędziów i granicy. Koalicja powołuje się na Konwencję, kiedy chodzi o sądy, a w sprawie azylu sama ograniczyła prawa, które ta Konwencja chroni. Między tymi stanowiskami w marcu 2025 roku tylko Lewica, Razem i garstka posłów innych klubów głosowali tak, jakby Konwencja obowiązywała w całości.

Co dalej

Do odrzucenia weta potrzeba trzech piątych głosów w obecności co najmniej połowy posłów (art. 122 ust. 5 Konstytucji), czyli przy pełnej sali 276. Ustawa dostała 4 września 241 głosów, więc bez części PiS albo Konfederacji weto się utrzyma. Wykonywanie wyroków wraca tym samym do zarządzenia z 2007 roku, które nie obowiązuje ani sądów, ani Sądu Najwyższego, ani samorządu.

Nie wszystko jednak wymaga podpisu prezydenta. Rząd może zwiększyć budżety sądów, żeby skrócić postępowania, może przez prokuraturę ograniczyć wnioski o wielomiesięczne areszty i może dofinansować Służbę Więzienną tak, żeby warunki w celach przestały być powodem kolejnych skarg. Minister spraw wewnętrznych może też polecić Straży Granicznej wykonywać środki tymczasowe bez czekania na ustawę, bo obowiązek ich wykonania wynika z samej Konwencji. Żadna z tych decyzji nie przechodzi przez Pałac Prezydencki, więc po nich będzie widać, czy koalicji chodzi w sporze o Strasburg o osoby skarżące, czy głównie o odzyskanie kontroli nad sądami.