Elektrownia węglowa z dwoma biało-czerwonymi kominami i chłodniami kominowymi, dym odbija się w tafli zbiornika wodnego

Ostrołęka pokazuje, że nadzór nad spółkami Skarbu Państwa nie zmienił się po latach. CBA zatrzymało 25 osób


Centralne Biuro Antykorupcyjne zatrzymało 4 listopada 25 osób w śledztwie dotyczącym budowy węglowego bloku C w Elektrowni Ostrołęka. Minister sprawiedliwości i prokurator generalny Waldemar Żurek powiedział, że wśród zatrzymanych są prezesi, wiceprezesi i członkowie zarządów spółek, które na inwestycji straciły najwięcej, a przeszukania objęły także dwóch posłów. Zarzuty dotyczą nadużycia zaufania i wyrządzenia szkody w wielkich rozmiarach, za co grozi do 10 lat więzienia. Żurek wycenił realną szkodę na ponad 1,027 mld zł, a ryzyko kar umownych na blisko 78 mln zł.

Śledztwo obejmuje lata 2018 i 2019. Prokuratura będzie ustalać, kto za decyzje z tamtego okresu odpowiada karnie. Pytanie, jak w ogóle mogły zapaść, dotyczy jednak czegoś, co działa do dziś: sposobu, w jaki państwo obsadza rady nadzorcze swoich spółek.

Inwestycja wbrew sygnałom rynku

Blok o mocy 1000 MW budowała spółka Elektrownia Ostrołęka, w której po połowie udziałów miały Energa i Enea, obie kontrolowane przez Skarb Państwa. Budowa ruszyła w 2018 roku, kiedy europejskie banki masowo wycofywały się z finansowania nowych elektrowni węglowych, bo unijna polityka klimatyczna i rosnące koszty emisji CO2 robiły z takiego kredytu ryzyko na dekady. Finansowania bankowego projekt nie zdobył. W lutym 2020 roku Energa i Enea zawiesiły finansowanie, a w czerwcu zrezygnowały z węgla.

W maju 2020 roku Elektrownia Ostrołęka zrobiła odpisy na 1,027 mld zł, czyli wyceniła rozpoczętą budowę na zero. Wynik netto Energi spadł przez to o 443 mln zł, Enei o około 500,9 mln zł. Najwyższa Izba Kontroli szacowała w 2022 roku łączne straty na około 1,35 mld zł. Ponieważ większość akcji tych spółek należy pośrednio lub bezpośrednio do państwa, to były pieniądze publiczne.

Przy kolejnej kontroli NIK ustaliła, że zarząd Elektrowni Ostrołęka przy wycofywaniu się z budowy zaakceptował bez pełnej weryfikacji roszczenia generalnego wykonawcy na ponad 958 mln zł netto i przekazał udziałowcom, Enei i Enerdze, niepełne i nieprawdziwe dane o rozliczeniu. Izba zapowiedziała zawiadomienie do prokuratury.

Na miejscu węglowego bloku spółka CCGT Ostrołęka, w której po połowie udziałów mają Energa i Orlen, buduje blok gazowy o mocy 745 MW netto; Enea w tej inwestycji nie uczestniczy. Jest w fazie rozruchu, a do użytku ma zostać oddany najpóźniej w pierwszym kwartale 2027 roku, z opóźnieniem względem harmonogramu.

Kto wybiera ludzi do rad nadzorczych

Zarządy państwowych spółek powołuje i kontroluje rada nadzorcza, a radę wskazuje właściciel, czyli w praktyce rząd i minister nadzorujący spółkę. O tym, kto może w radzie zasiąść, rozstrzyga art. 19 ustawy o zasadach zarządzania mieniem państwowym z 2016 roku.

Wymogi brzmią poważnie: wyższe wykształcenie, pięć lat stażu pracy i jedna z kwalifikacji wymienionych w ustawie. Może to być egzamin dla kandydatów na członków rad nadzorczych, ale zamiast egzaminu wystarczy doktorat z nauk ekonomicznych, prawnych lub technicznych, uprawnienia radcy prawnego, adwokata czy biegłego rewidenta albo dyplom MBA, który można zrobić na studiach podyplomowych. Żadna z tych kwalifikacji nie wymaga znajomości energetyki ani doświadczenia w prowadzeniu inwestycji za miliardy złotych.

Ustawa zakazuje wskazywania do rad pracowników biur poselskich i senatorskich, osób zatrudnionych przez partie oraz członków partyjnych władz, którzy reprezentują partię na zewnątrz. Zwykłego członka partii czy byłego współpracownika ministra ten zakaz nie obejmuje. Partyjna rekomendacja nie jest więc z ustawą sprzeczna, wystarczy, że kandydat ma odpowiedni papier.

Co zmieniło się po 2023 roku

Ministerstwo Aktywów Państwowych, które w 2019 roku stworzył rząd Zjednoczonej Prawicy do nadzoru nad państwowymi spółkami, działa dalej. Po zmianie władzy kierowali nim kolejno Borys Budka i Jakub Jaworski, a od lipca 2025 roku Wojciech Balczun. Rząd Donalda Tuska wymienił ludzi w zarządach i radach, ale nie zmienił zasad, według których się ich wybiera: kandydatów wskazuje strona rządowa, a kwalifikacje z art. 19 pozostały te same.

OKO.press pisze w tekście o Ostrołęce, że szara strefa między politykami a menedżerami państwowych spółek istnieje nadal i nikt nie zrobił nic, żeby poprawić ład korporacyjny. Autorzy tłumaczą to interesem obu stron: politycy obsadzają stanowiska i bronią swoich nominatów, a nominaci odwdzięczają się lojalnością.

Rachunek po sześciu latach

Zarzuty pojawiły się sześć lat po tym, jak spółki spisały budowę na straty, i cztery lata po raporcie NIK z 2022 roku. Przez ten czas kadencje w radach i zarządach spółek energetycznych kończyły się tak, jak kończą się zwykle: razem ze zmianą władzy, a nie z rozliczeniem inwestycji, która pochłonęła ponad miliard złotych.

Proces karny może ustalić, kto złamał prawo. Nie zmieni tego, że rady nadzorcze państwowych spółek nadal obsadza się według klucza partyjnego, a członkowie wybrani przez pracowników, tam gdzie w ogóle zasiadają w radach, są w mniejszości i nie mogą zablokować decyzji większości. Dopóki o miejscu w radach decyduje polityczna rekomendacja, a nie rozliczenie z wyników spółki, kolejna Ostrołęka pozostaje możliwa niezależnie od tego, która partia akurat obsadza stanowiska.

Regiony: polska
Redakcja relacje.news
Redakcja relacje.news

Zespół redakcyjny serwisu relacje.news.

Komentarze