Sylwetka dłoni wrzucającej kartę do głosowania do urny na jasnym tle

Głos głosowi nierówny. Sejm od 15 lat nie koryguje podziału mandatów


Okręg wyborczy nr 20 to Piaseczno, Pruszków, Legionowo, Otwock, Ząbki i kilkadziesiąt innych gmin wokół Warszawy. Mieszka w nich dziś tylu ludzi, że Państwowa Komisja Wyborcza proponuje dla tego okręgu największą zmianę w kraju. Jego mieszkańcy wybierają 12 posłów, a według wniosku PKW z 27 października 2026 roku powinni wybierać 15. Trzy mandaty, które należą się okręgowi podwarszawskiemu, są przypisane innym częściom kraju.

Odwrotną sytuację komisja wskazuje w okręgach koszalińskim, elbląskim i wałbrzyskim. Każdy z nich wybiera 8 posłów, choć liczba mieszkańców uzasadnia 7. Wyborcy nie mają na to żadnego wpływu, bo liczby mandatów nie rozstrzyga się przy urnie, tylko w załączniku do Kodeksu wyborczego. Ten załącznik od 2011 roku nie zmienił się ani razu.

Jak powinien działać podział mandatów

Kodeks wyborczy przewiduje, że kiedy liczba mieszkańców w okręgach się zmienia, PKW składa w Sejmie wniosek o korektę (art. 203 § 1), a Sejm uchwala ją najpóźniej trzy miesiące przed terminem zarządzenia wyborów (art. 203 § 3). Komisja przekłada tylko wyliczenia, natomiast rozstrzygnięcie ich jest zależne od woli poselstwa.

Zasadę równości wyborów zapisano w art. 96 ust. 2 Konstytucji. W Polsce obowiązuje od dekretu z 28 listopada 1918 roku, który przygotował rząd socjalisty Jędrzeja Moraczewskiego, a podpisał Józef Piłsudski. Ten sam dekret dał prawa wyborcze kobietom. Głos każdego dorosłego obywatela, bez względu na majątek, płeć czy wyznanie, miał od tej pory ważyć tyle samo.

Jak to mierzyć, podpowiada Kodeks dobrej praktyki w sprawach wyborczych Komisji Weneckiej, organu doradczego Rady Europy. Odchylenie od normy nie powinno przekraczać 10 proc., a poza szczególnymi przypadkami nigdy 15 proc. Podział mandatów należy przeglądać co najmniej raz na dziesięć lat, najlepiej poza okresem wyborczym.

W okręgu podwarszawskim granica 15 proc. jest już przekroczona. Wynika to z metody, którą stosuje PKW: skoro okręgowi należy się 15 mandatów, jego ludność odpowiada co najmniej 14 normom. Te 14 norm dzieli się dziś między 12 posłów, więc na jednego z nich przypada co najmniej o jedną szóstą więcej mieszkańców niż wynosi średnia krajowa.

Wnioski, których kolejne większości nie wykonały

PKW występowała o korektę w 2014 i 2018 roku, a potem 21 października 2022 roku, gdy wskazała 21 okręgów z błędną liczbą posłów. Większość PiS uchwaliła 26 stycznia 2023 roku nowelizację Kodeksu wyborczego, ale załącznika z liczbą mandatów nie ruszyła. Wybory w 2023 roku odbyły się na podziale z 2011 roku, podobnie jak wybory w 2015 i 2019 roku. Prof. Adam Gendźwiłł z Uniwersytetu Warszawskiego mówił wtedy o „złej tradycji »zamrożenia« załączników do kodeksu”.

Koalicja, która rządzi od końca 2023 roku, zajęła się sprawą dopiero we wrześniu 2026 roku, rok przed kolejnymi wyborami. Gendźwiłł zwraca uwagę, że za brak korekty odpowiadają kolejne parlamenty, niezależnie od tego, kto miał w nich większość.

Koszt korekty ponosi konkretna grupa: posłowie z okręgów, które tracą mandaty, i partie, które w tych okręgach musiałyby skrócić listę pewnych miejsc. Korzyść rozkłada się na wyborców w innych regionach, którzy nie mają w tej sprawie żadnego przedstawiciela przy stole. Przez piętnaście lat ten rachunek wychodził na korzyść bezczynności.

Ustawa z dodatkami i weto

Nowelizacja uchwalona 4 września 2026 roku przenosiła ustalanie liczby posłów z załącznika do corocznego obwieszczenia PKW, opartego na danych z Centralnego Rejestru Wyborców. Gdyby komisja obwieszczenia nie wydała, liczbę mandatów ustalałby Naczelny Sąd Administracyjny. W tej samej ustawie znalazły się jednak zmiany w powoływaniu komisarzy wyborczych, skład komisji okręgowych ograniczony do sędziów i prawników, mniejsze obwody głosowania i nowe zasady głosowania za granicą.

Prezydent Karol Nawrocki zawetował ustawę 15 października. W uzasadnieniu napisał, że „nie można wprowadzać głębokich zmian w administracji wyborczej, bez przekonującej analizy ich skutków”, i sprzeciwił się przesuwaniu mandatów „w drodze urzędniczego obwieszczenia”. Krytykował też zmianę reguł na rok przed wyborami.

Ten ostatni zarzut trudno pogodzić z kodeksem, który sam dopuszcza korektę do trzech miesięcy przed zarządzeniem wyborów. Zastrzeżenie wobec obwieszczenia też da się ominąć. Według Gendźwiłła Sejm może zmienić sam załącznik nr 1 do Kodeksu wyborczego i wpisać do ustawy nowe liczby. Taka ustawa nie dotykałaby komisarzy, komisji ani obwodów, a liczby w niej wynikałyby z zasad obowiązujących od 2011 roku.

23 okręgi do korekty

We wniosku z 27 października PKW napisała, że „aktualny podział na okręgi wyborcze określone w załącznikach do ustawy narusza przepisy Kodeksu wyborczego”, a jego utrzymywanie „prowadzi do narastania różnic w sile głosu wyborców zależnie od miejsca ich zamieszkania”. Korekty wymaga 23 z 41 okręgów.

Więcej posłów wybierałyby:

  • Warszawa II, okręg podwarszawski: 15 zamiast 12,
  • Wrocław: 16 zamiast 14,
  • Warszawa I, Kraków II, Rzeszów, Gdańsk, Słupsk, Konin, Piła i Poznań: po jednym więcej.

Po jednym pośle mniej wybierałyby Legnica, Wałbrzych, Toruń, Lublin, Chełm, Łódź, Opole, Katowice II, Katowice III, Kielce, Elbląg, Olsztyn i Koszalin.

Sejm ma czas do 15 maja 2027 roku, bo wybory trzeba zarządzić najpóźniej 15 sierpnia. Wniosek poparło 25 organizacji społecznych i 40 naukowców, którzy w liście otwartym napisali: „Równość wyborów nie jest przywilejem partii ani parametrem technicznym systemu wyborczego”. Marszałek Sejmu przekazał sprawę klubom i kołom z prośbą o rozważenie inicjatywy ustawodawczej oraz sejmowej komisji do spraw zmian w kodyfikacjach.

Mapa transformacji

Lista okręgów, które mają stracić posłów, pokrywa się z miejscami, gdzie po 1989 roku zniknęły całe gałęzie gospodarki. W Wałbrzychu w latach 90. zamknięto kopalnie węgla. Łódź straciła w tej samej dekadzie przemysł włókienniczy. Okolice Koszalina i Elbląga należały do regionów z największym udziałem państwowych gospodarstw rolnych, zlikwidowanych na początku lat 90. PKW tłumaczy potrzebę korekty tym, że część mieszkańców przeniosła się z mniejszych miejscowości i terenów wiejskich do dużych miast i ich okolic.

Korekta dostosuje reprezentację do tego, gdzie ludzie dziś mieszkają, i na to zasługują zarówno mieszkańcy Piaseczna, jak i Wałbrzycha. Liczba posłów nie zmieni jednak tego, że w regionach, z których ludzie wyjeżdżali, zabrakło pracy. Na to potrzebne są inwestycje publiczne, a stary załącznik przez piętnaście lat pozwalał tę rozmowę odkładać, bo mandaty i tak zostawały na miejscu.

Małe okręgi, wyższy próg

Odjęcie mandatu ma też skutek, o którym w sporze o wagę głosu mówi się rzadko. Im mniej mandatów w okręgu, tym więcej głosów trzeba zebrać, żeby zdobyć choć jeden. Według przybliżonego wzoru stosowanego w politologii realny próg w okręgu wynosi 75 proc. podzielone przez liczbę mandatów powiększoną o jeden. W okręgu siedmiomandatowym to około 9,4 proc., prawie dwa razy więcej niż ustawowe 5 proc.

Sam ustawowy próg zostawił w 2015 roku bez reprezentacji 550 349 wyborców Partii Razem, czyli 3,62 proc. głosujących. W małych okręgach do progu ustawowego dochodzi próg wynikający z arytmetyki, a metoda d’Hondta w połączeniu z niewielkimi okręgami premiuje największe ugrupowania. W wyborach 2001 roku mandaty dzielono zmodyfikowaną metodą Sainte-Laguë, która rozkłada je bliżej proporcji głosów. Skoro Sejm i tak musi otworzyć załącznik, ma okazję wrócić też do pytania o wielkość okręgów i sposób liczenia głosów, na których dziś najbardziej zyskują dwie największe partie.

Co może zrobić Sejm

Do 15 maja 2027 roku wystarczy krótka ustawa zmieniająca liczby w załączniku nr 1 zgodnie z wnioskiem PKW. Jeśli Sejm jej nie uchwali, wybory w 2027 roku będą piątymi z rzędu na podziale ustalonym w 2011 roku.

Trwałym rozwiązaniem byłby zapisany w kodeksie mechanizm, który zmienia liczbę mandatów automatycznie po każdej zmianie liczby mieszkańców. Zawetowana nowela szła w tym kierunku, ale połączono ją z kilkoma spornymi zmianami, co dało prezydentowi argumenty do weta. Bez takiego mechanizmu o tym, czy głos z Piaseczna waży tyle samo co głos z Koszalina, dalej będą decydować posłowie, którym obecny podział zapewnił mandaty.

Regiony: polska
Redakcja relacje.news
Redakcja relacje.news

Zespół redakcyjny serwisu relacje.news.

Komentarze