Sieć rybacka, która wypadła z kutra albo została odcięta, bo jej wyciągnięcie było zbyt trudne czy drogie, łowi dalej. Dryfuje w toni i po dnie Bałtyku, zaczepia się o wraki i kamienie, dusi foki i morświny, zabija ryby, które nie trafią już na niczyj stół. Rybacy i ekolodzy nazywają takie sieci widmami. W ewidencji odpadów nie figurują, bo nikt ich jako odpadu nie zgłosił, a w morzu pracują latami, bo żyłka monofilamentowa i liny z polipropylenu rozkładają się w słonej wodzie bardzo długo.
Na problem składają się dwie osobne sprawy. Pierwsza to wydobycie: ktoś musi wypłynąć, zanurkować, odnaleźć zaczepiony sprzęt i wciągnąć go na pokład. Druga zaczyna się na brzegu, kiedy sieć trafia albo na składowisko, albo do instalacji, która przerobi ją na surowiec. Polskie prawo zajęło się tylko drugą.
Za co płaci producent
Unijna dyrektywa o produktach jednorazowego użytku z plastiku (2019/904) objęła sprzęt rybacki zawierający plastik rozszerzoną odpowiedzialnością producenta i dała państwom członkowskim czas na wdrożenie tej części do 31 grudnia 2024 roku. Polska zrobiła to nowelizacją ustawy o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej, ogłoszoną w maju 2023 roku (Dz.U. 2023 poz. 877). Od 1 stycznia 2024 roku firma, która wprowadza do obrotu narzędzia połowowe zawierające tworzywa sztuczne, musi finansować selektywną zbiórkę takiego sprzętu, gdy stanie się odpadem, a także jego transport i przetworzenie.
Ustawa wyznacza też minimalny roczny poziom zbierania do recyklingu, liczony jako stosunek masy zebranego zużytego sprzętu do masy, którą firma wprowadziła na rynek rok wcześniej: 5% za 2024 rok, 10% za 2025, 15% za 2026, potem więcej, aż do 30% od 2030 roku. Kto poziomu nie osiągnie, płaci opłatę produktową naliczaną od różnicy między poziomem wymaganym a osiągniętym, przy stawce 5 zł za kilogram, a wpływy trafiają na rachunek Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Obowiązek finansowania dotyczy jednak wyłącznie sprzętu, który ktoś już dostarczył do portowych urządzeń do odbioru odpadów albo do innego równoważnego systemu zbierania. Tak formułuje go zarówno dyrektywa (art. 8 ust. 9), jak i polska ustawa (art. 8d). Żaden z tych przepisów nie obejmuje kosztu odnalezienia sieci zaczepionej o wrak, zejścia po nią pod wodę i wciągnięcia jej na pokład. Sieć, która przepadła w morzu, obciąża producenta najwyżej pośrednio: nie wlicza się do zebranej masy, więc może podnieść opłatę produktową, ale z tej opłaty nikt nie musi finansować poszukiwań.
Wyławianie odbywa się więc poza systemem, w jednorazowych projektach organizacji pozarządowych finansowanych z grantów, w akcjach nurków i w pracy rybaków, którzy przywożą znalezione sieci do portu we własnym czasie. Komisja Helsińska (HELCOM), organizacja państw nadbałtyckich zajmująca się ochroną morza, skupia się na zapobieganiu: publikuje zalecenia dotyczące znakowania sprzętu, które mają ograniczać jego utratę.
Co można zrobić ze starą siecią
Przetwarzanie sieci na nowy surowiec wciąż jest sprawdzane w laboratoriach. Na Uniwersytecie Rhode Island, jak opisuje OKO.press, stare liny rybackie przerabia się na nową plastikową żyłkę. Prace prowadzi dr Izabela Ciesielska-Wróbel, która według ecoRI News bada teraz, czy proces może się opłacić. Ten sam tekst podaje, że większość porzuconego sprzętu wyłowionego z tamtejszych wód nadal trafia na składowisko.
W Polsce, jak pisze OKO.press w reportażu z 14 listopada 2026 roku, kraj “dopiero uruchamia obowiązkowy recykling wydobytych z Bałtyku porzuconych, utraconych sieci, lin i sprzętu rybackiego”, choć obowiązek finansowania zbiórki obowiązuje od stycznia 2024 roku. Od tego, czy w portach rybackich powstaną punkty zbiórki i wstępnej segregacji sprzętu, zależy, czy obowiązek producenta w ogóle zacznie działać, bo ustawa wiąże go z odpadami dostarczonymi do portowych urządzeń odbiorczych. Otwarte pozostaje też, czy sieci będą przetwarzane w kraju, czy wywożone za granicę. Do czasu, aż system ruszy, koszt magazynowania i transportu zebranych sieci może spaść na porty i samorządy.
Nawet działający system nie wyciągnie z Bałtyku żadnej z sieci, które już w nim dryfują. Przy poziomie 15% w 2026 roku producent wypełnia obowiązek, jeśli zebrana masa zużytego sprzętu odpowiada 15% masy tego, co sprzedał rok wcześniej; reszta może leżeć w magazynach, na składowiskach albo na dnie, a zaległość rozlicza się opłatą. Dopóki wydobycie nie dostanie własnego źródła finansowania i podmiotu odpowiedzialnego, koszt usuwania sieci widmo poniosą ci, którzy akurat się go podejmą: nurkowie-wolontariusze, lokalne organizacje i rybacy zgłaszający znaleziska we własnym czasie. Firmy, które na tym sprzęcie zarobiły, płacą za jego ostatni etap, a wyciąganie go z dna spada na ludzi, którzy go nie wyprodukowali ani nie sprzedali.


Komentarze